Thursday, February 16, 2006

Fer heimur versnandi?

Á dögunum fór fram áhugaverð umræða um stöðu íslenskunnar. Yfirleitt hefur mér fundist umræða um stöðu málsins vera fremur hallærisleg og dómsdagsspár um hnignun málsins hafa runnið inn um annað eyra mitt og og út um hitt. Nú lagði ég hins vegar við hlustir.

Það er nefnilega varla hægt að neita því að maður hafi orðið var við slæma málnotkun og slælegan málskilning á síðari tímum. Ég verð t.d. var við skelfilegar málvillur í fjölmiðlum (og er þó ekki íslenskufræðingur) og slettur í daglegu máli taka orðið út yfir allan þjófabálk. Og stór hluti yngri kynslóðarinnar hefði ekki skilið setninguna hér á undan (þetta með þjófabálkinn). Þegar ég tala við 15 ára gamlan bróður minn þá hváir hann reglulega, eða skellir hreinlega uppúr, og spyr mig hvað ég sé eiginlega að meina (“Er þetta orð? Ertekki að djóka mar”). Kennarar sem ég hef rætt málið við segja sömu sögu. Þeir eyða orðið talsverðum tíma í að útskýra orð sem hefðu engra skýringa þarfnast við fyrir örfáum árum síðan.

Skýringanna þarf ekki að leita langt. Menningarumhverfi okkar er gegnsýrt af enskri tungu og börn lesa orðið í miklu minna mæli en áður þekktist.

En..........so what? (pun intended)

Er ekki bara allt í lagi þótt krakkar lesi minna? Lifum við ekki á margmiðlunaröld? Eru bækur ekki bara gamaldags? Og er ekki bara allt í lagi þótt við tölum ensku? Er ekki bara flott að enskan skuli vera orðin okkur svona töm?

Ég er hræddur um ekki:

Í fyrsta lagi er vert að minna á kenningu Marshal McLuhan um tengsl á milli miðlunarforms og hugsunar. Sú kenning gengur í stuttu máli út á það að línuleg hugsun hafi í raun fyrst orðið almenn í kjölfar prentbyltingar Gutenbergs um mitt síðasta árþúsund. Á rituðu máli eru hugsanir settar skipulega á blað- einn atburður rekur annan og að lokum kemst höfundur að einhverri niðurstöðu. Línuleg hugsun er forsenda almennrar rökhyggju og vísinda og þess samfélags sem við þekkjum í dag.

Ég ætla ekki að vera með frekari málalengingar um þessa kenningu McLuhans, en ef hún á við einhver rök að styðjast þá er getur sífellt minnkandi bóklestur augljóslega haft víðtækar afleiðingar. Talsverðar líkur eru á að það dragi úr almennri hæfni til rökrænnar hugsunar.

En, hvað með það? Lifum við ekki í margmiðlunarsamfélagi? Jú, fyrir því má færa gild rök. Hins vegar er það svo að samfélag okkar grundvallast enn alfarið á rörænni hugsun og læsi. Lög okkar eru færð í bækur og í rituðu máli miðlum við þekkingu hvert til annars og á milli kynslóða. Og hvaða gagn er t.d. af netinu ef menn eru ekki læsir (ok.....ótrúleg uppspretta kláms við allra hæfi....en þess utan....). Minnkandi læsi getur sem sagt haft víðtækar afleiðingar, burtséð frá því á hvaða tungumáli lesturinn á sér stað.

En erum við ekki bara að skipta yfir í enskuna? Er það ekki bara málið?
Neibb. Íslendingar eru nefnilega ekki nærri því jafn góðir í ensku og þeir telja sjálfir. Ármann Jakobsson skrifaði skemmtilega (ok....ekki skemmtilega......fróðlega) grein í moggann á dögunum þar sem hann benti á að þótt Íslendingar séu e.t.v. í kringum meðallag evrópuþjóða hvað varðar enskukunnáttu, þá eigum við mjög langt í land með að geta talist tvítyngd. Enskukunnáttan byggist nefnilega að talsverðu leyti á læsi og ef að fólk hefur aldrei lesið á ensku, þá myndar það aldrei nægilega sterkan grunn til að byggja upp raunverulega færni í málinu.

Mér finnst ljóst mál að við verðum að hafa áhyggjur af þessari þróun. Geta okkar til að tjá okkur og skilja hvert annað er að minnka. Og þar sem sterk tengsl eru á milli tungumáls og hugsunar má leiða að því líkur að geta okkar til að hugsa rökrétt sé líka á fallanda fæti. Það hlýtur að vera áhyggjuefni.

Ég ætla að reyna mitt besta til að bæta hæfni mína í íslensku máli og reyna að venja mig af því að sletta stöðugt. Ég ætla að vera dóttur minni góð fyrirmynd, lesa fyrir hana á hverju kvöldi og reyna með ráðum og dáð að auka áhuga hennar á bókmenntum og lestri. Þannig legg ég mitt lóð á vogarskálarnar. Þá sem hafa sýnt mér þann heiður að stauta sig í gegnum þennan texta minn hvet ég til að gera slíkt hið sama.