Offituvandinn- hvað er til ráða?

Ég er búinn að vera mjög hugsi síðustu vikuna í kjölfar frétta af því að við séum orðin næst feitasta þjóðin á vesturlöndum. Mér finnst þetta hreinlega mjög sláandi frétt og raunar finnst mér merkilegt hvað lítið hefur verið skrifað um þetta. 

Þetta er skandall. Þjóðarskömm. 

En fyrst og fremst er þetta sorglegt. Við erum algerlega að klikka á því að huga að eigin heilsu og barnanna okkar. Við liggjum í sófunum okkar, innan um allt draslið sem við erum búin að safna í kringum okkur með botnlausri vinnu og skuldsetningu, störum á flöktandi skjái og jórtrum sælgæti og annan óþverra og hellum í okkur ropvatni.

Og fitnum....fitnum.....FITNUM!

Andleg og líkamleg heilsa eru einfaldlega ekki ofarlega á forgangslista Íslendinga. Og við munum ekki ná neinum tökum á þessu fyrr en það breytist. Við munum halda áfram að slá ný met í neyslu geð- og, blóðþrýstingslyfja, offitu og sjálfsskapaðri eymd. Við munum sjá sykursýki, hjartasjúkdóma og krabbamein verða algengari og algengari og ef fer fram sem horfir mun meðallífaldur fara lækkandi, auk þess sem elliárin verða hörmuleg fyrir flesta. Kostnaðurinn af þessu mun sliga okkur fjárhagslega. Heilbrigðisstarfsmenn þurfa ekki að kvíða atvinnuleysi.

Þetta er ekkert grín. Staðan er að versna hratt og við höfum engan tíma að missa í því að gera eitthvað í þessu. En hvað? Hvað í ósköpunum er hægt að gera? Byrjum á að skoða hvaða þekkingu þarf að koma á framfæri og hvaða hugarfar þarf að byggja upp:

• Heilsa þarf að verða forgangsatriði. Við erum í raun að tala um grunnatriði úr viðhalds- og áreiðanleikafræðum. Ef þú ferð með bílinn reglulega í smurningu og tékk, þá dugar hann lengur. Þú endar síður einhversstaðar í vegkantinum, klórandi þér í kollinum yfir vélarvana bíl. Við þurfum að koma þessu prinsippi betur til skila. Ef þú viðheldur líkamanum ekki með réttu eldsneyti og viðhaldi (hreyfingu og hvíld), þá mun hann mjög líklega bila eða endast skemur. Það er ekki skynsamleg strategía að ætla bara að treysta á að læknirinn þinn reddi þessu þegar allt er komið í óefni. Þetta skilja flestir þegar kemur að bílunum þeirra, en klikka gersamlega á þessu gagnvart eigin líkama.
• Offita þarf að verða túlkuð sem skýrt viðvörunarmerki um að aðgerða sé þörf. Það þarf að byggja upp þekkingu fólks á því hvað telst vera eðlilegt holdarfar og það hugarfar að þegar þyngd fer yfir ákveðin mörk þá kalli það á action plan í mataræði og hreyfingu. Til þess að þetta sé hægt þarf maður að vita hver kjörþyngdin er og fylgjast svo grannt með líkamsástandi. BMI er hægt að nota til viðmiðunar, en vandamálið við þann stuðul er að hann tekur ekki mið af líkamsbyggingu eða vöðvamassa.
• Það þarf með skýrum hætti að koma grunnprinsippum næringarfræði til skila, en það virðist vera algerlega að klikka. Lögmálið er þetta: EF ÞÚ BORÐAR FLEIRI HITAEININGAR EN ÞÚ BRENNIR, ÞÁ FITNAR ÞÚ. Það er því í öllum tilvikum hægt að ná tökum á offitu með því að reikna út kaloríubrennslu, kynna sér orkuinnihald matvæla og borða svo minna en maður brennir. Þetta þarf hins vegar að kenna fólki og útskýra þetta tæpitungulaust og á mannamáli. Það er engin leið í kringum þetta prinsipp og allir "kúrar" sem byggja á einhverju öðru eru á villigötum.
• Það þarf að koma því skýrt á framfæri hvað er matur og hvað er óþverri. Í stuttu máli er matur það sem mannskepnan hefur þróast til að nýta sér sem eldsneyti, fyrst og fremst kjöt, fiskur, egg, grænmeti, ávextir, hnetur og rætur. Öll önnur matvæli þarf að umgangast af varúð og sem undantekningu frá reglunni um að borða alvöru mat. Ef fólk borðar alvöru mat þá þarf einbeittan vilja til að fitna.
• Það þarf að koma grunvallaratriðum í viðhaldi og uppbyggingu vöðvamassa betur á framfæri. Það þarf að viðhalda vöðvamassa til að halda toppheilsu. Til þess að viðhalda vöðvamassa þarf að setja talsvert álag á vöðvana. Vöðvarnir bregðast við álaginu með því að styrkjast. Ef þetta er ekki gert, rýrnar vöðvamassi jafnt og þétt. Við verðum aumari, slappari, meiðum okkur frekar, verðum útsettari fyrir beinþynningu og ýmiskonar óáran. Það er engin leið í kringum þetta lögmál. Valkostirnir eru tveir: a) Styrktaræfingar b) Hrörnun. Þetta þarf að segja fólki á mannamáli og benda svo á leiðir til að gera sinna þessu lífsnauðsynlega líkamlega viðhaldi.
• Það þarfa að púsla þessari þekkingu saman í aðgengileg prógrömm sem hjálpa fólki að ná tökum á heilsunni. Slík prógrömm þurfa miða að því að byggja smátt og smátt upp hollari venjur. Út með kúrana! Það þarf lífstílsbreytingu. Það er VENJA að borða hollt og það er VENJA að hreyfa sig. Sú nálgun að taka sig á og þvinga sig til að borða hollt og hreyfa sig, þvert gegn eigin vilja, virkar því miður afskaplega illa. Það þarf að gera þetta á löngum tíma, með því að byggja smátt og smátt upp réttu venjurnar. Ekki reyna að gerbreyta öllu á sama tíma heldur taka smá skref. Tillaga: Hætta að borða nammi og fá sér 15 mínútna labbitúr á dag. Mjór er mikils vísir!

Það er svo auðvitað stór spurning hver ætti að taka það að sér að koma þessari þekkingu á framfæri. Mér finnst samt borðleggjandi að stjórnvöld þurfi að vera leiðandi aðili. Lýðheilsustofnun, heilbrigðiskerfið og menntakerfið þurfa að taka höndum saman um að gera eitthvað í þessu. Það á að vera alvöru fræðsla um þetta á öllum skólastigum. Maturinn í skólanum á að vera hollur og næringarríkur. Hver einasta heimsókn til heimilislæknis (eða jafnvel hvaða læknis sem er) getur verið tækifæri til að ræða líkamsástand. Það ætti að skylda lækna til þess að gera athugasemdir við líkamsástand og segja fólki tæpitungulaust að gera eitthvað í því, ellegar taka afleiðingunum. Það ætti að búa til nýtt vottunarkerfi fyrir heilsuráðgjafa sem hefðu það hlutverk að veita fólki persónulega ráðgjöf og aðstoð við að ná tökum á líkamsástandi og sú þjónusta ætti að vera niðurgreidd. Aðgerðir af þessu tagi myndu margborga sig þegar til lengri tíma er litið.