Sunday, February 08, 2015

Hvert er eðli mannsins?

Þetta er spurning sem hefur verið skeggrædd lengi og hafa menn haft ýmsar skoðanir í gegnum tíðina. Ég ætla í stuttu máli að útlista pælingu sem ég hallast æ meira að:

Maðurinn virðist hafa þróast sem hópdýr. Við lærðum að lifa af í náttúrunni í tiltölulega smáum hópum sem ferðuðust um, veiddu sér til matar og söfnuðu ætum plöntum. Við lifðum í náttúrunni eins og hver önnur dýrategund og náðum góðum árangri í samskeppninni um að lifa af. Um þennan tíma eigum við auðvitað engar ritaðar heimildir, ekki frekar en um fyrstu landbúnaðarsamfélögin. Það er því ekki margt hægt að segja með fullri vissu um þessi prótótýpísku samfélög mannsins. Það er þó alveg fráleitt að halda að þessi 99% af þróunartíma okkar hafi ekki haft gífurleg áhrif á gensamsetningu okkar. Við höfum, genetískt séð, breyst afskaplega lítið síðan við vorum veiðimenn og safnarar. Það má því færa fyrir því nokkuð sterk rök að við séum víruð með mjög svipuðum hætti og forfeður okkar.

En hvernig voru forfeðurnir víraðir? Við getum eins og áður sagði lítið fullyrt um það. Þó er það svo að fram eftir 20. öld mátti enn finna samfélög veiðimanna og safnara á nokkrum stöðum í heiminum. Mannfræðingar og fleiri fræðimenn stúderuðu slík samfélög vel til að kynna sér hvernig þau fúnkeruðu. Þær rannsóknir leiddu í ljós að ýmis sameiginleg einkenni mátti finna í þessum samfélögum og koma sum þeirra á óvart.

Samfélög veiðimanna og safnara virðast t.d. einkennast af beinu lýðræði, jafnrétti og jöfnuði. Hópurinn tekur ákvarðanir í sameiningu og með því að ræða málin. Það er ekki höfðingi eða öldungur sem gefur skipanir, þótt skoðanir þeirra reyndari hafi auðvitað vigt. Fólk deilir gæðum hvert með öðru og hugsar um hag heildarinnar. Fólk vinnur saman að því að skipuleggja veiðar og söfnun og allt sem snýr að daglegum „störfum“. Streitustigið er afar lágt, mikið er hlegið, leikið og grínast. Mjóg ósmart þykir að berja sér á brjóst og upphefja sjálfan sig. Guðir eru margir og teknir passlega alvarlega. Börn alast upp við mikið frjálsræði og þau læra allt sem þau þurfa að vita og kunna með því að fylgjast með hinum eldri, apa eftir og leika sér. Að viða að sér einhverju óþarfa drasli meikar engan sense, enda hefur hópurinn ekki fasta búsetu. Fólkið hefur nána tengingu við náttúruna, enda býr það í henni og lifir af landsins gæðum.

Það má leiða að því líkum að þessi samfélög veiðimanna og safnara sem voru stúderuð og skrifað um séu áþekk þeim sem við þróuðumst í, þótt auðvitað sé það ekki fullvíst. Mér finnst það samt meika sense. Og ef þetta er hin prótótýpíska samfélagsgerð, þá eru miklar líkur á því að heilinn okkar sé að einhverju leyti víraður fyrir félagslegt umhverfi á borð við það sem er lýst hér að ofan. Gæti það ekki skýrt af hverju ójafnrétti, ójöfnuður, auðsöfnun, kúgun, stigveldi og forræðishyggja leggjast svona ferlega illa í okkur? Eru þetta ekki bara hlutir sem passa illa við okkar innsta eðli?

Þetta má auðvitað hártoga á alla vegu, en ég hallast sífellt meira að því að eitthvað sé til í þessari pælingu. Mér finnst sífellt líklegra að samvinna, jöfnuður, beint lýðræði og frelsi sé málið, en ekki samkeppni, auðsöfnun, kúgun og forræðishyggja. Eða er það módel ekki fullreynt?

Þetta er kannski einfeldningsleg og barnaleg sýn á manninn en ég hallast sífellt meira að því að hún sé rétt. Ég held að ofbeldið og viðbjóðurinn sem mannkynssagan er full af sé afleiðing samfélagsgerðar sem passar ekki við mannlegt eðli, en ekki vegna illsku mannsins. 

Ég held að það myndi skila okkur gífurlegum ávinningi að aðlaga stofnanir okkar og samfélög betur að mannlegu eðli. Það bendir nefnilega margt til þess að við höfum búið til samfélög þar sem margt er algerlega á skjön við eðli okkar.

No comments: